Over vrije advocaatkeuze is al veel geschreven. Het onderwerp houdt mensen al jaren bezig. Sinds het Europese Hof van Justitie dit recht voor burgers heeft bevestigd, is er een voortdurende strijd ontstaan tussen rechtzoekenden en hun gekozen advocaten enerzijds en rechtsbijstandsverzekeraars anderzijds.
Het Europese Hof over vrije advocaatkeuze
Het Europese Hof heeft enkele jaren geleden (zaak Vlaamse Balies, 2020) bepaald dat het recht op vrije advocaatkeuze niet alleen geldt tijdens een rechtszaak, maar ook in de fase daarvoor. Het gaat dan om situaties waarin er al een geschil is dat mogelijk tot een procedure kan leiden. Dit betekent dat ook juridische hulp en advies in de zogenoemde “voorfase” onder dit recht kunnen vallen.
Dat is een ruimere uitleg dan eerder werd aangenomen. Zo kan daaronder ook vallen dat een advocaat wordt ingeschakeld om te onderhandelen over een schikking, of om via mediation een rechtszaak te voorkomen.
In Nederland heeft de Geschillencommissie van het Kifid deze ruimere uitleg aanvankelijk gevolgd. De Commissie van Beroep van het Kifid heeft hier later echter weer nuances op aangebracht. Rechtsbijstandsverzekeraars zijn daardoor terughoudend gebleven in het erkennen van deze ruime uitleg.
Daarnaast hebben verzekeraars verschillende beperkingen ingevoerd. Denk aan een lagere vergoeding als een eigen advocaat wordt gekozen, of de eis dat er een vaste prijsafspraak (fixed fee) wordt gemaakt. In verschillende rechtszaken is geoordeeld dat zulke beperkingen het recht op vrije advocaatkeuze te veel kunnen inperken. Het is daarbij aan de rechter om per geval te beoordelen of de verzekerde hierdoor te veel wordt belemmerd. De rechtspraak is hierover niet altijd eensluidend.
Het gerechtshof Den Bosch heeft onlangs (ECLI:NL:GHSHE:2025:1594) besloten om hierover duidelijkheid te vragen aan de Hoge Raad. Het hof heeft onder meer de volgende vragen geformuleerd:
- Wat wordt precies verstaan onder een “gerechtelijke procedure”?
- Valt de fase vóór een rechtszaak hier ook onder, en zo ja, vanaf welk moment?
- Mag een verzekerde in die voorfase al een zelfgekozen advocaat inschakelen?
- Mag een verzekeraar alleen zelf bepalen of een procedure kans van slagen heeft en of een schikking wordt vergoed?
Deze vragen gaan dus over de afbakening van de voorfase van een (mogelijke) procedure en over de rol die de kans van slagen daarbij speelt.
Wanneer de Hoge Raad deze vragen gaat beantwoorden, is nog niet bekend. De verwachting is dat de Hoge Raad de vragen zal voorleggen aan het Europese Hof van Justitie, omdat het in feite gaat om een verdere uitleg van de uitspraak uit 2020 (Vlaamse Balies).
Vrije advocaatkeuze blijft de komende tijd dan ook volop in de aandacht. Een uitspraak die gunstig is voor verzekerden kan grote financiële gevolgen hebben voor rechtsbijstandsverzekeraars en mogelijk ook voor de hoogte van de premies.
Meer weten? Neem gerust contact met ons op! Mr. Luuk Sars schreef dit blog.